Tarnowski Michał Stanisław h. Leliwa (ok. 1593–1654 lub 1655), poseł na sejmy, kasztelan wojnicki.
Był synem Stanisława (przed 1541–1618, zob.) i Zofii, córki Jana Ocieskiego (zob.) i Zofii z Marszowic, siostry Joachima Ocieskiego (zob.), bratankiem Anny, żony Mikołaja Herburta (po 1521–1593, zob.). Miał braci: Jana (ok. 1570–1602), rotmistrza, zmarłego podczas wojny inflanckiej, Stanisława (zm. przed 1606), Gabriela (ok. 1592–1628, zob.) i Joachima (ok. 1573 – po 25 IV 1655, więcej informacji zob. w biogramie ojca), oraz siostry Barbarę, żonę kanclerza kor. Jana Zamoyskiego, Zofię, żonę kolejno: kaszt. lubaczowskiego Marcina Siemaszki, kasztelanica radomskiego Przecława Lanckorońskiego, star. szydłowskiego Jana Stanisławskiego, i Jadwigę, poślubioną Jakubowi Potockiemu (ok. 1554–1618, zob.).
W młodości T. odbył podróż edukacyjną do Włoch. Na Uniw. Sapienza w Rzymie był w kwietniu 1607 świadkiem egzaminu doktorskiego Jakuba Skrobiszewskiego, seniora bursy prawników Uniw. Krak.; 26 II r.n. immatrykulował się na uniw. w Padwie. Ponownie przebywał w Rzymie w styczniu 1611, a w grudniu t.r. był już z powrotem w kraju. W r. 1612 ojciec scedował mu wójtostwo we wsi Gnojnica, wchodzącej w skład uposażenia urzędu kaszt. sandomierskiego, oraz zapewne wójtostwa we wsiach: Iwierzyce i Witkowice. Podczas wesela Katarzyny Pszonczanki i Mikołaja Stradomskiego 26 XI 1617 w Babinie okrzyknięto T-ego «moderatorem tańców weselnych, z tej miary, że inszych ucząc moderacjej, sam żadnego tańcu nie minął». Na sejm 1618 r. posłował T. z woj. sandomierskiego. W 2. poł. t.r. na czele własnej chorągwi uczestniczył u boku ojca w wyprawie przeciw Tatarom i wziął udział 28 IX w bitwie pod Oryninem. Woj. sandomierskie reprezentował ponownie na sejmie 1619 r., a także na następnych sejmach, w których uczestniczył jako poseł. Przez sejmik woj. sandomierskiego w Opatowie 3 XII 1619 został wybrany na jednego z czterech kandydatów do podkomorstwa, jednak urzędu nie uzyskał. Podczas sejmu 1620 r. wszedł do deputacji izby poselskiej, wysłanej do króla Zygmunta III z prośbą o przywrócenie czci obłożonym infamią konfederatom wojskowym ze związku wojska kor., powstałego w styczniu 1612 pod Moskwą (m.in. Krzysztofowi Jajkowskiemu). Na sejmie tym wybrano go na komisarza do rady wojennej, powołanej do boku hetmana w. lit. Jana Karola Chodkiewicza, dowódcy planowanej wyprawy przeciw Turcji. W 2. poł. r. 1621 przyprowadził T. na Podole dwie stukonne chorągwie jazdy, zaciągnięte za własne pieniądze. Wyznaczeni przez sejm komisarze, w tym T., odmówili złożenia przysięgi, opisanej w konstytucji sejmowej, tłumacząc, że w rzeczywistości nie mieli możliwości korzystać z nadanych im przez sejm uprawnień. Podczas bitwy obronnej w ufortyfikowanym obozie pod Chocimiem, od 2 IX do 9 X t.r. kilkakrotnie uczestniczył z innymi komisarzami w naradach wojennych, a 14 IX podpisał asekurację zapłaty za służbę Rzpltej dla Kozaków Zaporoskich. W kwietniu 1622 w Lublinie pilnował swych spraw majątkowych w Tryb. Kor. W związku z planowaniem wyprawy wojennej do Mołdawii w r. 1625 wymieniono T-ego (w anonimowym piśmie politycznym) wśród potencjalnych kandydatów na jej dowódcę. W sierpniu 1626 planował podjęcie służby wojskowej w armii cesarskiej, co jego brat Gabriel zdecydowanie mu odradzał, natomiast zachęcał go marszałek w. kor. Mikołaj Wolski; ostatecznie T. pozostał zapewne w kraju. Posłował na sejmy w l. 1627 i 1632.
W trakcie bezkrólewia po śmierci Zygmunta III przedkonwokacyjny sejmik opatowski powierzył T-emu 3 VI 1632 funkcję rotmistrza stukonnej chorągwi wojsk obrony domowej pow. sandomierskiego; wyznaczony na zastępcę przez płk. woj. sandomierskiego Stanisława Koniecpolskiego, objął dowództwo nad całością oddziałów. Uczestniczył w obradach sejmiku pokonwokacyjnego 27 VII t.r. w Opatowie. Ze względu na obowiązki związane z zastępowaniem Koniecpolskiego przyjechał spóźniony na sejm elekcyjny 1632 r. i oddał z woj. sandomierskim głos na królewicza Władysława Wazę. Wkrótce potem otrzymał tytuł dworzanina królewskiego; z polecenia króla Władysława IV na przełomie stycznia i lutego 1633 eskortował ciała Zygmunta III i Konstancji Habsburżanki z Warszawy do Krakowa, po czym uczestniczył w uroczystościach pogrzebowych pary królewskiej. Posłował na sejm koronacyjny t.r. i bez powodzenia ubiegał się o funkcję deputata woj. sandomierskiego do tryb. skarbowego. Zachęcany przez swojego siostrzeńca, podkanclerzego kor. Tomasza Zamoyskiego, do udziału w wojnie z Moskwą, odmówił w czerwcu 1633, tłumacząc się brakiem środków na sfinansowanie wyprawy oraz złym stanem zdrowia. Był posłem na pierwszy sejm 1635 r. Z reprezentującym Władysława IV królewiczem Janem Kazimierzem Wazą pojechał w lipcu 1637 do Wiednia, gdzie zapewne wziął udział w uroczystości zawarcia małżeństwa «per procura» króla z arcyksiężniczką Cecylią Renatą Habsburżanką. W sierpniu towarzyszył przyszłej królowej w podróży do Polski oraz uczestniczył w uroczystościach zaślubin i koronacji w Warszawie (12–13 IX t.r.). Na sejmach w l. 1641 i 1642 posłowie sandomierscy prosili króla o wynagrodzenie zasług T-ego, który «lubo w pokoju, lubo na wojnie, z młodości prawie lat swoich i zdrowia i ziemskich dostatków nie litował». Po śmierci Krzysztofa Ossolińskiego (24 II 1645) otrzymał T. nominację na woj. sandomierskie, jednak «za złą radą wzgardził nim» (A. S. Radziwiłł); być może liczył na urząd lepiej uposażony. Prawdopodobnie posłował na sejm 1645 r. W 2. poł. kwietnia t.r. kanclerz kor. Jerzy Ossoliński wystarał się dla niego o kaszt. wojnicką; wiadomo, że T. miał też poparcie podkanclerzego kor. Andrzeja Leszczyńskiego. W marcu 1646 uczestniczył w uroczystościach ślubnych Władysława IV i Ludwiki Marii Gonzagi oraz w jej koronacji w Warszawie.
Jako senator T. nie wykazywał się aktywnością, choć starał się uczestniczyć w obradach sejmowych. Nie był najlepszym mówcą, a wada wymowy powodowała, że jego wota były niezrozumiałe. W lipcu 1646 usprawiedliwił się z nieobecności na radach senatu, a swoje stanowisko przesłał na piśmie. Na sejmie 1647 r. został wyznaczony do komisji do rozpatrzenia sporów granicznych z Węgrami. Mimo awansu na kasztelanię nie dostał żadnej królewszczyzny, na co skarżył się w listach do znajomych, podkreślając, że chociaż na służbę Rzpltej wydał 200 tys. złp., «i na jeden grosz intraty chleba mi nie dano». W czerwcu t.r. wstrząsnęła nim wiadomość o samobójczej śmierci bratanka, star. krzepickiego Karola Teodora Tarnowskiego, syna Joachima; uważał ją za «zły […] znak Domkowi naszemu. Już też to podobno po Tęczyńskich zbliża się termin Tarnowskim». Podczas bezkrólewia po śmierci Władysława IV uczestniczył 25 VI 1648 w sejmiku przedkonwokacyjnym woj. krakowskiego w Proszowicach. Na sejmie konwokacyjnym t.r. został 24 VII wydelegowany z kaszt. gnieźnieńskim Janem Leszczyńskim do posła francuskiego L. d’Arpajon, by uprzedzić go, że w stosunku do stanów Rzpltej powinien używać tytułu serenissimorum; jednak dyplomata «takimi posłami nie kontentował się, ale chciał, aby wojewody posłano». T. podpisał manifestację 46 uczestników sejmu przeciw arianom, wniesioną do grodu warszawskiego 1 VIII, na zakończenie sejmu. Na sejmie elekcyjnym 1648 r. został obrany deputatem do sądów kapturowych. Podczas uroczystości pogrzebowych Władysława IV w Krakowie 15 I 1649 niósł jabłko, jedno ze szwedzkich insygniów królewskich. T.r. wziął udział w sejmie koronacyjnym króla Jana Kazimierza. W wotum 26 I przeciwstawił się rokowaniom z Kozakami, uważając, że lepiej «być gotowymi wsiadać na koń i dobyć broni»; opisywał zalety pospolitego ruszenia, opowiadał się za zwiększeniem dyscypliny w wojsku i należytym jego finansowaniem. Przy tej okazji proponował, by urząd hetmana był powierzany na okres od sejmu do sejmu, sprzeciwiał się wykorzystywaniu prywatnej pieczęci królewskiej w ważnych sprawach państwowych, a także był za zakazem wydzierżawiania dóbr królewskich Żydom. W 2. poł. lipca 1649 uczestniczył w królewskiej wyprawie na odsiecz oblężonemu przez siły kozackie i tatarskie Zbarażowi oraz zapewne w bitwie pod Zborowem (15–16 VIII t.r.). Na sejmie 1649/50 r. wszedł ponownie do komisji granicznej z Węgrami. Prawdopodobnie w l.n. brał udział w walkach z Kozakami; w r. 1652 otrzymał list przypowiedni na 250-konny oddział jazdy. Podczas drugiego sejmu w r. 1652 został wyznaczony na senatora-rezydenta na 2. poł. r.n. Na sejmie nadzwycz. 1654 r., «powodowany miłością ku ojczyźnie», zadeklarował wystawienie na własny koszt oddziału husarzy, sześćdziesięciu na 1. i trzydziestu na 2. kwartał; zachęcił tym innych posłów i senatorów do podobnych obietnic.
Już za życia ojca T. posiadał wójtostwa we wsiach Gnojnica, Iwierzyce i Witkowice, należących do uposażenia kaszt. sandomierskiej; w maju 1624 ustąpił je kaszt. sandomierskiemu Mikołajowi Spytkowi Ligęzie. W wyniku podziału majątkowego z braćmi otrzymał w lutym 1619 dobra wielowiejsko-dzikowskie (Dęba, Dzików, Kajmów, Koćmierzów, Kobelnik, Machów, Miechocin, Podłęże, Radowąż, Siedlec, Stany, Trześń, Wielowieś, Zakrzów, Żupawa, folwarki Borów i Tarniec, części w Grębowie, Przewłoce, Przyszowie i Sobowie) w pow. sandomierskim, wieś Rzepniów i część wsi Derewlany w woj. bełskim oraz drewniany dwór w Ulinie (obecnie Ulanów). Dobra sandomierskie obciążone były przez ojca długiem 60 tys. złp., który T. spłacił dopiero w r. 1638. T. toczył długoletni spór ze starostami sandomierskimi o niektóre wsie klucza wielowiejsko-dzikowskiego oraz o prawo wyrębu i polowań w lasach starostwa. Zapewne zatarg ten skłonił go do podjęcia podczas bezkrólewia w r. 1632 zabiegów o ustanowienie prawa, zabraniającego pozywania przez skarb kor. o «majętność, która więcej niż sto lat jest w domu czyimś»; uzyskał w tej sprawie poparcie sejmiku sandomierskiego, prosił także o pomoc podkanclerzego kor. T. Zamoyskiego. Na mocy podziału dóbr po wymarłych Ocieskich przejął w lutym 1622 Skrzyszów i cztery inne wsie w woj. krakowskim. Przez krótki czas, do r. 1632, posiadał klucz rybotycki w ziemi przemyskiej, uzyskany od M. Wolskiego. W wyniku podziału dóbr po zmarłym bezpotomnie bracie, Gabrielu, przejął w grudniu 1630 klucz zborowski (czternaście wsi) w pow. wiślickim. Zajął się zabezpieczeniem dóbr zmarłego bratanka, Karola Teodora, a jego syna Kazimierza Aleksandra otoczył troskliwą i sumienną opieką. Był gorliwym katolikiem; na swoich dobrach zapisał czynsze w r. 1640 szpitalowi Świętego Ducha w Sandomierzu z sumy 2 tys. złp., w r. 1643 kolegiacie sandomierskiej z 7 tys. złp. i kanonikom krakowskim z 3 tys. złp., w r. 1649 kościołowi wielowiejskiemu z 2145 złp. i dominikanom sandomierskim z 715 złp.
Kasper Siemek dedykował T-emu traktat polityczny zawierający pochwałę demokracji „Lacon seu de reipublicae recte instituendae” (Cracoviae 1635). Paulin Jan Dionizy Łobżyński poświęcił T-emu zbiór elogiów ku czci Tarnowskich „Acroamata perennis gloriae illustrissimorum comitum a Tarnow” (Cracoviae 1647), a Wojciech Wośniowski drukowane tezy dysputy „Questio physica de materia prima” (Cracoviae 1649). T. zmarł między 18 X 1654 a 5 I 1655.
T. był żonaty z Węgierką wyznania ewangelicko-reformowanego, poznaną zapewne podczas poselstwa do Wiednia, Anną de Csobor (Czobor, obecnie Sombor w Serbii) (zm. przed 15 II 1656), córką hr. Emeryka (Imre) Csobor (Czobor) de Szent Mihály i Evy Révay, wdową po hr. Stanisławie Thurzȯ de Bethlanfallva. Na mocy umowy z 18 III 1638 żona wniosła mu 10 tys. zł węgierskich od razu przy ślubie, w l.n. 30 tys. zł węgierskich, a T. zapisał jej 19 VI 1640 dożywocie na swoich dobrach; trzymała w zastawie od Esterhazych i Palffych dobra w rejonie Preszburga i Nitry. Z tego małżeństwa T. miał synów: Piotra Pawła (1640–1661, jego narodzinom Wojciech Kazimierz Jastrzębski poświęcił panegiryk „Nowy miesiąc prześwietnego horyzontu Leliwów…”, Tarnów 1640), rtm. królewskiego, który zginął w wypadku na polowaniu nie pozostawiając potomstwa i został pochowany w kolegiacie w Tarnowie, oraz Jana Stanisława (1642–1676), żonatego z Zofią Barbarą z Firlejów, a także córkę Zofię Petronelę (zm. 1685), zamężną w r. 1653 za kaszt. lubelskim Andrzejem Firlejem, powtórnie w r. 1662 za żupanem trenczyńskim Gabrielem (Gaborem) Illeshazym, a po raz trzeci (w r. 1667) za Samuelem Jerzym Prażmowskim (zob.). Synowie T-ego uzyskali 22 VI 1655 węgierski indygenat, a matka zapisała im swoje tamtejsze dobra.
Całopostaciowe portrety: Muz. Hist. M. Tarnobrzega (reprod. w: Janas A., Wójcik A., Zamek Tarnowskich w Dzikowie, Tarnobrzeg 1994 s. 119) i Muz. Narod. w W.; – Dworzaczek; Elektorów poczet; Estreicher, XXXI; Katalog zbioru dokumentów pergaminowych Biblioteki Jagiellońskiej, Kr. 2014 I–II; Niesiecki, IX; PSB (Siemek Kasper); Urzędnicy, IV/2; Żychliński, VI; – Anusik Z., Własność ziemska w powiecie sandomierskim w roku 1629, „Przegl. Nauk Hist.” T. 11: 2012 nr 2 s. 55; Broniarczyk M., Wykształcenie świeckich senatorów w Koronie za Władysława IV, „Kwart. Hist.” T. 119: 2012 z. 2 s. 298; Ciara S., Senatorowie i dygnitarze koronni w drugiej połowie XVII wieku, Wr. 1990; Dąbrowski J. S., Senat Koronny. Stan sejmujący w czasach Jana Kazimierza, Kr. 2000; Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy od schyłku XVI wieku do czasów współczesnych, Tarnobrzeg 1996 s. 20–5; Kiereś Z., Szlachta i magnateria Rzeczypospolitej wobec Francji w latach 1573–1660, Wr. 1985; Korytko A., Kilka uwag o radach senatu za Władysława IV Wazy, „Echa Przeszłości” T. 13: 2012 s. 102; tenże, „Na których opiera się Rzeczpospolita”. Senatorowie koronni za Władysława IV Wazy, Olsztyn 2015; Kupisz D., Wojska powiatowe samorządów Małopolski i Rusi Czerwonej w latach 1572–1717, L. 2008; Ochmann S., Sejm koronacyjny Jana Kazimierza w 1649 r., Wr. 1985; Pielas J., Oleśniccy herbu Dębno w XVI–XVII wieku. Studium z dziejów zamożnej szlachty doby nowożytnej, Kielce 2007; Pietrzak J., Po Cecorze i podczas wojny chocimskiej. Sejmy z lat 1620 i 1621, Wr. 1983; Seredyka J., Parlamentarzyści drugiej połowy panowania Zygmunta III Wazy, Opole 1989 s. 88; tenże, Posłowie wybrani na sejm warszawski w 1627 roku, „Kwart. Opolski” T. 26: 1980 nr 3 s. 25; tenże, Sejm w Toruniu z 1626 roku, Wr. 1966 s. 20–1; tenże, Sejm z roku 1618, Opole 1985; Sokalski M., Blaski i cienie kariery rodu Tarnowskich od schyłku XVI do połowy XVII wieku, w: Z życia politycznego szlachty i ziemiaństwa między Wisłą a Pilicą w XVI–XX wieku. Studia, Red. J. Gapys i in., Kielce 2017 s. 8–26; Tarnowski J., Sprawa spadkowa Kazimierza Aleksandra hrabiego z Tarnowa starościca krzepickiego i zyzniowskiego 1647–1652, Lw. 1897; tenże, Tarnowscy na Węgrzech, Lw. 1897; Trawicka Z., Sejmik przedkonwokacyjny województwa sandomierskiego z 3 czerwca 1632 roku, w: Parlament, prawo, ludzie. Studia ofiarowane profesorowi Juliuszowi Bardachowi w sześćdziesięciolecie pracy twórczej, W. 1996 s. 307, 311–12; taż, Sejmik województwa sandomierskiego w latach 1572–1696, Kielce 1985; Tretiak J., Historia wojny chocimskiej (1621), Kr. 1921 s. 7–8, 110–13, 138, 154, 156, 163, 177, 194, 207; – Akta Rzeczypospolitej Babińskiej, Wyd. S. Windakiewicz, Kr. 1984 s. 67; Akta sejmikowe woj. krak., II; Arch. nacji pol. w Uniw. Padewskim; Jakuba Michałowskiego […] księga pamiętnicza, Kr. 1864; Kobierzycki S., Historia Władysława królewicza polskiego i szwedzkiego, Wyd. J. Byliński, W. Kaczorowski, Wr. 2005; Ossoliński Z., Pamiętnik, Oprac. J. Długosz, W. 1983; Pszonka J., Pamiętnik, Oprac. J. Byliński, W. Kaczorowski, Opole 2014 s. 89; Radziwiłł, Pamiętnik, II–III; Rejestr poborowy powiatu sandomierskiego z 1629, Oprac. Z. Guldon i in., „Teki Arch.” T. 21: 1989; Vol. Const., III/1, IV/1; Wjazd, koronacja, wesele najjaśniejszej Królowej jej Mości Cecylii Renaty w Warszawie roku 1637, Oprac. A. Falniowska-Gradowska, W. 1991; – AGAD: Arch. Zamojskich, sygn. 387 s. 10–11, 50–83, sygn. 716 s. 49–50, sygn. 747 s. 16–39, Castr. Ostrzeszoviensia, Insc., t. 25 k. 59–9v, t. 26 k. 188–8v, Castr. Vielunensia, Insc. [II], t. 60 k. 316–19, t. 79 k. 665–7, Castr. Vielunensia, Rel., t. 24 k. 70–1v, Metryka Kor., t. 169 k. 403–4v, t. 192 k. 310–11, t. 195 s. 136–9; AP w L.: Księgi grodzkie lub., Relacje (RMO), t. 53 k. 517–18, Księgi grodzkie lub., Zapisy, t. 92 k. 599–9v, t. 98 k. 233–3v, Tryb. Kor. Lub., sygn. 219 s. 60–76, 85–95; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dzikowskie Tarnowskich, sygn. 125 s. 7–18, 35–41, 61–88, 92–5, 115–19, 123–55, 159–62, 165–74, 177–204, 233–44, 247–311, 315–22, 326–60, 363–7, 369–86, 389–92, 395–425, 455–6, 457–90, sygn. 126 s. 1 i n., sygn. 165 s. 232–3, 289–96, 321–4, sygn. 187 s. 14, 20, 61, 65–8, 72v, 95, 111, sygn. 190 s. 6–7, 10–11, 16, 44–5, 63, 68, 75–6, 93, 113, 128, 130–1, 141–2, 153, 157–60, 182, sygn. 191 s. 14–16, 18, 70–1, 175, sygn. 193 s. 53, 55–6, 107, 284, Castr. Crac. Insc., t. 209 s. 1280–1, t. 211 s. 1479–80, t. 215 s. 793–6, t. 217 s. 676–8, t. 226 s. 450–3, Castr. Crac. Rel., t. 45 s. 900–6, t. 64 s. 457–61, Terr. Crac., t. 248 s. 398–406, t. 252 s. 1277, 1605–8; B. Jag.: rkp. 7582 IV k. 8–9v, Przyb. 102/52 (rkp. w Muz. Hist. M. Tarnobrzega), Przyb. 123/52 (rkp. tamże) k. 86, 87–104; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: F. 5 op. 1 sygn. 1453 s. 202–3, sygn. 6145 II k. 140–2v.
Mariusz Lubczyński